Vochtophoping in de benen - oedeem - komt vaak voor bij mensen met een dwarslaesie. Als je benen verlamd zijn valt de spierpompfunctie weg, waardoor vocht moeilijker kan terugstromen naar het hart. Dit kan in de nacht tot een verhoogde urineproductie leiden. Als je ’s nachts moet plassen, verstoort dat natuurlijk de slaap. Het dragen van steunkousen kan oedeem tegengaan. Als er maar weinig oedeem is, is het vaak al voldoende om de benen enkele uren voor het slapengaan hoog te leggen.

Ook zonder oedeem kan er veel nachtelijke urineproductie zijn. Normaal gesproken neemt de urineproductie ’s nachts af, maar bij een hoge dwarslaesie kan door verstoring van het autonome zenuwstelsel de urineproductie hetzelfde blijven. Allereerst kun je dan proberen of het helpt als je ‘s avonds minder drinkt. Helpt dat niet, dan kunnen mannen proberen of ze met een condoomkatheter wel kunnen doorslapen. Geeft dat geen verbetering en wordt de slaap ernstig verstoord, dan wordt soms medicatie voorgeschreven die de urineproductie beïnvloedt.

Tijdens de slaap kan de ademhaling korte tijd stoppen. Als zo’n ademstilstand minstens tien seconden duurt, wordt het een apneu genoemd. Meestal vallen dan de ademwegen (bijna) dicht, met als gevolg een daling van het zuurstofgehalte in het bloed en daardoor een slechte slaapkwaliteit. Gebeurt dit geregeld en geeft dat overdag klachten zoals vermoeidheid en slaperigheid, dan wordt gesproken over het slaapapneusyndroom.

Slaapapneu komt veel vaker voor bij mensen met een thoracale of cervicale dwarslaesie. De kans op slaapapneu is groter bij mannen, mensen met een hogere laesie, overgewicht, een hogere leeftijd en een korte brede nek. Slapen in rugligging en dempende medicatie kan slaapapneu verergeren.

Om de diagnose slaapapneu te kunnen stellen, wordt een slaaponderzoek gedaan. Als er sprake is van apneu is CPAP de standaardbehandeling. Via een neusmasker wordt omgevingslucht toegediend, wat zorgt voor een continue druk en daarmee het openhouden van de luchtwegen.

Als slaapapneu het gevolg is van de slaaphouding - je draait je in je slaap op je rug - kan een zogeheten sleep position trainer uitkomst bieden. Dit is een apparaatje dat een seintje geeft als je je op je zij moet draaien of op je zij moet worden gedraaid.

Er is niet één bepaalde lighouding die de voorkeur heeft. Vaak raken mensen in de periode dat ze net hun dwarslaesie hebben eraan gewend om op hun rug te slapen. Hier is niets op tegen, maar het is ook niet nodig. Het belangrijkste is dat je zelf je slaaphouding als prettig ervaart.

Als je last hebt van slaapapneu kan het helpen om op je zijkant te liggen en niet op je rug. Soms kan een bepaalde slaaphouding ook helpen om spasme tegen te gaan. Als je door een hoge laesie je armen en handen niet meer kunt bewegen, is een goede positionering belangrijk om vochtophoping en het ontstaan van gewrichtsbeperkingen tegen te gaan.

De meeste mensen veranderen tijdens het slapen geregeld van houding. Dat kan lastiger zijn door verlamming. Te lang doorslapen in één houding geeft het risico van decubitus. Er moet goed gelet worden op het voorkomen van drukplekken, door bijvoorbeeld inzet van een antidecubitusmatras of van kussens voor een goede houding in bed.

Periodic leg movement disorder, kortweg PLMD, uit zich in ongecontroleerde herhaalde bewegingen van de benen: optrekken van de grote teen en enkel, vaak in combinatie met heup- en kniebuiging. De oorzaak ervan is niet bekend.

PLMD kan erg lijken op nachtelijk buigspasme van de benen en daarom wordt vaak eerst een spasticiteitsbehandeling geprobeerd. Als die behandeling niet voldoende helpt, kan medicamenteuze behandeling van PLMD worden geprobeerd.

PLMD gaat vaak samen met het restless leg syndroom (RLS). RLS wordt gekenmerkt door onprettige sensaties in de benen, die leiden tot bewegingsdrang. PLMD en RLS komen vooral bij mensen met hoog thoracale en cervicale dwarslaesie vaak voor; in onderzoek worden percentages van 50 tot 100 procent beschreven.

RLS kan worden veroorzaakt door ijzertekort en dan kan ijzer-suppletie helpen. Andere uitlokkende factoren zijn zwangerschap, bepaalde medicatie (zoals ca-blokkers, antipsychotica en bepaalde antidepressiva), overgewicht, roken, alcohol- of cafeïnegebruik. Als er geen uitlokkende factor is die beïnvloed kan worden, kan behandeling met pramipexol worden overwogen.

Veel mensen met een dwars- of caudalaesie hebben last van pijn, vaak neuropathische pijn of pijn door spasme. Pijn kan de slaap erg verstoren. Pijnmedicatie kan soms (deels) een oplossing zijn, maar de keerzijde is dat die medicatie vaak als bijwerking slaperigheid of vermoeidheid overdag heeft. Ook kan de combinatie van verschillende soorten pijnmedicatie leiden tot demping van de ademhaling tijdens de slaap, wat weer slaapapneu tot gevolg kan hebben.

Melatonine is een hormoon dat het slaap-waakritme bepaalt. Bij mensen met een hoge dwarslaesie is het ritme van melatonineproductie verstoord. Deze verstoring is aangetoond bij complete cervicale dwarslaesies, en in mindere mate voor incomplete cervicale laesie. Van lage laesies of caudalaesies is niet bekend of de melatonineproductie is verstoord. Of de melatonineverstoring ook daadwerkelijk bijdraagt aan een verstoorde slaap wordt nog onderzocht.

Melatonine is te koop bij de drogist en kan worden gebruikt als slaapmedicatie. In dat geval moet het middel een tot twee uur voor het slapengaan worden ingenomen. Het is nog onduidelijk of melatonine bij mensen met een hoge dwarslaesie leidt tot betere slaap. Hier is niet veel studie naar gedaan en de studies die er zijn lieten geen duidelijk effect zien. Ook al gaat het bij melatonine om een lichaamseigen stof met weinig bijwerkingen, wanneer je het inneemt als slaapmedicatie moet je het toch beschouwen als medicijn dat mogelijk interactie heeft met andere medicijnen. Melatonine wordt in ieder geval niet aanbevolen voor mensen met een auto-immuunziekte.

Mensen die slaapproblemen hebben die te maken hebben met hun laesie, kunnen voor advies aankloppen bij hun revalidatiearts. Samen kan worden bekeken wat de oorzaak is en wat er eventueel aan behandeling mogelijk is. Als je nog geen revalidatiearts hebt, kun je aan je huisarts vragen of die je verwijst naar een in laesies gespecialiseerd revalidatiecentrum.