Bij seksuele opwinding spelen twee gebieden in het ruggenmerg een belangrijke rol. Het ene deel bevindt zich op het niveau T11-L2, het andere op niveau S2-S4. Het hoger gelegen deel T11-L2 zorgt dat informatie vanuit de hersenen wordt omgezet in lichamelijke reacties. Deze reacties noemen we psychogene reacties. Het lager gelegen deel S2-S4 zorgt voor de zogenaamde reflexmatige reacties.

• Psychogene reacties (T11-L2) zijn gebaseerd op waarneming door de hersenen. Seksuele opwinding kan ontstaan door prikkels die door de hersenen worden waargenomen, zoals tast, zien, horen of proeven, maar ook seksuele gedachten. Deze prikkels zorgen ervoor dat ademhaling en hartslag versnellen en dat er meer bloedtoevoer is naar de geslachtsdelen. Bij vrouwen zwellen de clitoris en schaamlippen en wordt de vagina vochtig. Bij mannen ontstaat een erectie en wordt er zaad richting de prostaat getransporteerd. Voor een daadwerkelijke zaadlozing of ejaculatie is vervolgens ook het ruggenmergdeel S2-S4 nodig.
• Reflexmatige reacties (S2-S4) zijn reacties zonder tussenkomst van de hersenen. De geslachtsdelen kunnen reageren op druk of aanraking, door strelen, maar bijvoorbeeld ook tijdens het wassen of bij een volle blaas. Dan kan reflexmatig dezelfde lichamelijke reactie ontstaan als bij een psychogene reactie, dus het zwellen van de clitoris en het vochtig worden van de vagina bij de vrouw of een erectie bij de man. Het verschil is dat het meestal niet samengaat met een seksueel gevoel.

Het laag in het ruggenmerg gelegen deel S2-S4 regelt nog iets belangrijks: het laatste deel van de zaadlozing bij de man en de genitale orgasme-reacties bij man en vrouw, zoals het ritmische samentrekken van de bekkenbodemspieren. Door de terugkoppeling van deze sensaties naar de hersenen ontstaat de orgasme-beleving: die zit dus eigenlijk in je hoofd. Heb je een complete dwarslaesie, dan worden deze sensaties niet doorgegeven en ontbreekt het genitale orgasmegevoel.

Bij seksuele opwinding en een orgasme is dus sprake van een ingenieus samenspel tussen beide gebieden in het ruggenmerg. Hierdoor ervaren mensen zonder laesie seksuele opwinding als een doorlopende aaneenschakeling van acties en reacties. Een laesie verstoort dit vanzelfsprekende, vloeiende patroon. In welke mate en hoe precies het patroon is verstoord, hangt af van de hoogte van de laesie én of het gaat om een complete of incomplete dwarslaesie.

Bij een incomplete dwarslaesie verschillen de lichamelijke gevolgen per persoon, afhankelijk van de zenuwsignalen die nog worden doorgegeven. Over het algemeen geldt: hoe meer signalen worden doorgegeven, hoe meer de seksuele functies in tact zijn. Er zijn mensen met een incomplete dwarslaesie die een orgasme kunnen beleven en mensen die dat niet kunnen.

De te verwachten lichamelijke effecten bij een complete dwarslaesie of caudalaesie zijn als volgt:

Dit is het algemene beeld bij een complete dwarslaesie of caudalaesie, máár: het is belangrijk om je niet blind te staren op het lichamelijke functieverlies zoals dat in het schema wordt beschreven. Seksualiteit is veel meer dan functie en het zijn uiteindelijk de hersenen die de seksuele beleving bepalen. Daarom kan iemand die medisch gesproken geen gevoel heeft in het genitaal gebied, daar soms toch sensaties gaan beleven. Als iemand met een laesie experimenteert met allerlei soorten aanraking, kan het leiden tot een erotische gevoelservaring. En die ervaring is uiteindelijk wat telt.

Bij een lage dwarslaesie (onder niveau L1) is soms een Tomax-operatie mogelijk. De lieszenuw wordt dan verbonden aan de penis- of clitoriszenuw waardoor enig gevoel in de penis of clitoris hersteld wordt.

Bij een dwarslaesie of caudalaesie is er vaak sprake van veranderd, verminderd of afwezig gevoel in de penis of clitoris, vulva en vagina. Aanraking van de geslachtsdelen wordt immers niet of anders aan de hersenen doorgegeven. Dit zorgt er ook voor dat je lichaam anders reageert op die aanraking. De lichamelijke seksuele functies zijn verstoord. Maar menselijke seksualiteit bestaat uit veel meer dan deze lichamelijke functies. Uiteindelijk bepaal je met je hersenen welke prikkels als seksueel opwindend worden ervaren. Daarom kun je ook met minder genitaal gevoel in principe nog steeds seksueel opgewonden raken.

Wanneer je lichaam niet meer reageert zoals je gewend was, word je uitgedaagd om te zoeken naar nieuwe mogelijkheden. Dat is meestal niet eenvoudig. Je moet eraan toe zijn om jezelf als het ware seksueel opnieuw uit te vinden. En dan kan bijvoorbeeld blijken dat het mentale deel van je opwinding groter wordt, waardoor je zelfs weer een gevoel van orgasme kunt ontwikkelen – zij het anders dan voorheen. Bepaalde plekken op je huid kunnen erogeen worden, maar het omgekeerde kan ook: dat aanraking onaangenaam is op sommige plekken. Het is een zoektocht naar wat werkt voor jou. Deze zoektocht heeft de meeste kans van slagen als het uitgangspunt steeds is dat je iets plezierigs en prettigs wilt ervaren, alleen of samen met een partner.

Om het plezier in seks en lichamelijke intimiteit te vergroten, bestaan er allerlei sekshulpmiddelen en extra’s. Het is goed om je te realiseren dat lichamelijke beperkingen op het gebied van opwinding of orgasme er niet door verdwijnen. Als er bijvoorbeeld geen gevoel is in clitoris of penis, blijft dat zo. Hulpmiddelen kunnen wel iets toevoegen aan je seksuele beleving. Het is per persoon verschillend wat wel en niet als prettig wordt ervaren.

Enkele voorbeelden:

• Vibrators zijn bedoeld om plaatselijk sterke prikkels te geven. Ze zijn er in allerlei varianten, voor zowel vrouwen als mannen.
• Extra’s voor erotische prikkels, zoals veren om mee te strelen, lingerie, erotische kaartspellen, blinddoeken of bondagemateriaal.
• Een glijmiddel bootst vaginale vochtigheid na. Glijmiddelen zijn er op waterbasis of siliconenbasis.
• Een penisring is een flexibele ring die om de basis van de penis past en helpt om een erectie vast te houden.
• Een masturbator is een vorm waar je je penis in doet en die stimuleert.

Om een erectie op te wekken:

• Met een vacuümpomp wordt bloed in de zwellichamen van de penis gezogen.
• Erectiemedicatie zoals Viagra (Sildenafil) kan een erectie laten ontstaan en langer in stand houden. Een arts kan een recept voorschrijven.
• Een kunstmatige erectie kan ook worden gecreëerd door crème toe te dienen via de plasbuis (Muse, Vitaros) of via een injectie in het zwellichaam (Androskat). Hiervoor heb je een recept en uitleg van een arts nodig.